Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017

«Ρανάτωσαν γλυκασμόν τα όρη» (Τα άνθη της βυζαντινής τέχνης)

Εκκλησάκι στην ιερά  μονή Αγίων Αναργύρων
Μελισσοτόπου Καστοριάς.
 Κείμενο Φώτη Κόντογλου.
Η βυζαντινή ψυχή είναι σαν περιβόλι ευωδιασμένο. Τα τροπάριά της, τα τραγούδια της, τα λόγια της, τα εικονίσματα της είναι όλα μοσχοβολημένα. Κι αυτό το μοσχοβόλημα το κληρονόμησε υστερότερα η ρωμιοσύνη, που αγαπάει τα ευωδιασμένα λουλούδια και τα μυρωδικά τής ελληνικής γης.
Οι εκκλησιές και τα ρημοκλήσια ευωδιάζουνε με μια εξωτική ευωδία, από το κερί, το λάδι, το λιβάνι και από τ’ αγριολούλουδα του βουνού. Τα μοναστήρια βρίσκονται χτισμένα πάντα σε τοποθεσίες εξαίσιες, διαλεγμένες από ανθρώπους που φαίνεται πως είχανε πολύ βαθύ αίσθημα της φυσιολατρίας και ήταν ευτυχισμένοι που ζούσανε μέσα στην ευλογημένη τούτη χώρα, που είναι στολισμένη με όλες τις φυσικές χάρες, με γραφικές λίμνες, με βουνά ήμερα που αγναντεύουνε τα περισσότερα τη θάλασσα, με ακρωτήρια που ξεπετιούνται προς κάθε μεριά, με κοιλάδες ζωγραφιστές, με βράχους παράξενους, με νησιά που λες και είναι ο επίγειος παράδεισος.
Η εφέστια εικόνα του Γέρμα Καστοριάς,
έτ. 1775.
Στη μέση στέκεται βουνό δασωμένο από δέντρα και βότανα, το φημισμένο Άγιον Όρος. Είναι φουντωμένο από δέντρα κάθε λογής, καστανιές, έλατα, πυξάρια, κι από χαμόδεντρα μυριστικά, αγιοκλήματα, μυρσίνες, δάφνες. Στην περήφανη κορφή του, που στέκεται πάνω από το αφρισμένο πέλαγος, φυτρώνουνε σπάνια βότανα που δεν βρίσκονται σ’ άλλα μέρη της γης. Ο οδοιπόρος περπατά σε μονοπάτια ευωδιασμένα από αγνότατα άνθη, ανάμεσα σε σκίνους και σε λυγαριές ποτισμένες από δροσερά νερά, πατάει απάνω σ’ ένα χαλί ατίμητο, πιο ακριβό κι απ’ το ρούχο του Σολομώντα, όπως είπε ο Χριστός, ενώ ανάμεσα απ’ τα κλαριά φτερουγίζει το αγέρι της θάλασσας, φέρνοντάς του την πελαγίσια μοσκοβολιά. «Αγαλλιάσθω έρημος και ανθήτω ως κρίνον».
Από τ’ Άγιον Όρος ας τραβήξουμε κι ας πάμε στην άλλη άκρη, στο Μοριά, εκεί που είναι χτισμένο το βυζαντινό κάστρο του Μυστρά. Μοσκοβολά ο Ταΰγετος με τα μυρίπνοα λου­λούδια του και με τα ακατάδεχτα έλατά του, που δεν κατεβαίνουνε ποτές στον κάμπο, μόνο γεννιούνται και πεθαίνουνε στα κορφοβούνια. Μοσκοβολά και το χωριό τού Μυστρά από τις πορτοκαλιές, ως και τ’ αρχαία κτίρια, τα γκρεμισμένα κάστρα, τα σπίτια και οι εκκλησιές, κι εκείνα ευωδιάζουνε σαν άγια λείψανα…
                   
Τα ερημοκλήσια
 (ποίημα Λάμπρου Πορφύρα)
Ιερά μονή Μεταμόρφωσης του Σωτήρος,
Δρυόβουνου Βοΐου.

Είναι στα ερημοκλήσια που γκρεμίζονται
θλιμμένες Παναγιές, χλωμές εικόνες,
και μονάχα αγαπάνε τα αγριολούλουδα:
κρινάκια, κυκλαμιές, σπάρτα, ανεμώνες.
------------
Σα θυμιατήρια αγροτικά κ’ εφήμερα,
σκόρπια ή δεμένα σ’ άτεχνο στεφάνι
την άνθινή τους την ψυχή σκορπίζουνε
ψυχομαχώντας σ’ άυλο λιβάνι.
----------
Αχ! όποιος πάει εκεί με τ’ αγριολούλουδα,
στο πρώτον άγγιγμα του ανοίγει η πόρτα,
που ολόγυρα οι φωλιές την επλουμίσανε,
της λησμονιάς την κέντησαν τα χόρτα.
--------
Ανοίγει η πόρτα έτσι όπου συνήθισε
Εικόνα στον Γέρμα Καστοριάς.
να την ανοίγει μόνον ο αγέρας,
σάμπως να την ανοίγει η Παναγιά
με την ανησυχία γλυκιάς μητέρας.
---------
Χαροκαμένης γριάς, που τη λησμόνησαν
στο έρμο φτωχικό της και προσμένει
κάποιους ναρθούνε πέρ’ από μια θάλασσα
αιώνια σκοτεινή, φουρτουνιασμένη…



Ιερά μονή Αγίου Κωσνσταντίνου Βογατσικού.

Η Παναγία Βλαχερνίτισσα,
η Πλατυτέρα των Ουρανών και  Κυρία των αγγέλων


Τρίτη, 23 Μαΐου 2017

Η τοιχογραφία της Ανάληψης του Χριστού στο ναό Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς (17ος αιών).

Η παρουσιαζόμενη τοιχογραφία της Ανάληψης
του Χριστού (17ος αιών;), Γέρμα Καστοριάς.
Στο αέτωμα τού ανατολικού τοίχου του ιερού ναού Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς, επάνω απ’ την κεντρική κόγχη του, βρίσκεται εικονογραφημένη η πολυπρόσωπη σύνθεση της Ανάληψης του Κυρίου . Στην κορυφή της εν λόγω σκηνής, που έχει τριγωνικό σχήμα, εικονίζεται ο Χριστός καθισμένος σε ουράνιο δίσκο και περιβαλλόμενος από τρίχρωμη θεϊκή «Δόξα» (τρεις ομόκεντροι κυκλικοί δακτύλιοι, συμβολικοί του Τριαδικού Θεού), που την ανυψώνουν στους ουρανούς δύο ιπτάμενοι άγγελοι. Ο αναλαμβανόμενος Κύριος φοράει λευκόχρωμο χιτώνα και γαλάζιο ιμάτιο. Με τα δύο Του χέρια ευλογεί αριστερά και δεξιά τα συνεικονιζόμενα άγια Πρόσωπα και δι’ αυτών όλον τον κόσμο.
Κάτω ακριβώς απ’ τον Ιησού Χριστό, στο κέντρο της περιγραφόμενης σκηνής κι εν μέσω σχηματοποιημένων βουνών και δέντρων ελιάς, είναι ζωγραφισμένος ένας λευκοφορεμένος άγγελος με κλειστά φτερά. Ο άγγελος αυτός κρατάει στη δεξιά του παλάμη αναπτυγμένο ειλητάριο, έχει δε υψωμένο το αριστερό του χέρι και δείχνει τον αναχωρούντα Χριστό στους Δώδεκα Αποστόλους, oι οποίοι στέκουν ανά έξι εκατέρωθέν Του, συγκεντρωμένοι σε δύο ημιχόρια, που έχουν επικεφαλής τους πρωτοκορυφαίους Μαθητές Πέτρο και Παύλο, αντίστοιχα.
Οι τοιχογραφίες στον ανατολικό τοίχο του ναού
Αγίου Αθανασίου Γέρμα, όπου και η παρουσιαζόμενη
τοιχογραφία της Ανάληψης.
Ο δημιουργός των τοιχογραφιών του υπόψη ναού ήταν μάλλον ένας νεαρός και άπειρος ζωγράφος, βιαστικός στην εκτέλεση (κακοπληρωμένος;) και πιθανόν γηγενής Λοσνιτσιώτης. Τα υπόψη έργα του έχουν σχεδιαστικές αδυναμίες. Οι μορφές των εικονιζόμενων αγίων είναι σχηματοποιημένες και ξηρές, τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους σκληρά και τα μέλη του σώματος τους δυσανάλογα. Η πτυχολογία των ενδυμάτων τους είναι γραμμική και ασύμμετρη, οι δε χρωματισμοί τους είναι έντονοι, αλλ’ όμως και αρκετά αρμονικοί.

Ο εξοχικός ναός Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς.
17ος αιών (;).
ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Για τον εξοχικό ναό του Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς βλέπε:
https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxhZGViMTk1MnxneDozYTY0NmMyOWIzMDRkODQ2

Το όμορφο χωριό "Ο Γέρμας" Καστοριάς.

Η Ανάληψις του Χριστού, το θαυμαστό γεγονός και το πολυσήμαντο νόημά του.

Παρουσίαση Γιώργου Τ. Αλεξίου

Η Ανάληψις του Χριστού.
Η εικόνα ελήφθη
απ' τον "Ορθόδοξο Συναξαριστή"
Ο Ιησούς Χριστός, ως γνωστόν, αμέσως μετά την ένδοξη Ανάστασή του παρέμεινε 40 ημέρες εδώ στη γη. Κατ’ αυτό το χρονικό διάστημα συναναστράφηκε με τους μαθητές του, τούς προετοίμασε για την υψηλή αποστολή τους, ανέβηκε μαζί τους στο όρος των Ελαιών και απ’ εκεί αναλήφθηκε στους Ουρανούς (Λουκά κβ΄, 36-53). Αυτό το καταπληκτικό γεγονός της Αναλήψεως τού Χριστού, καθώς και το πολλαπλό νόημά του, παρουσιάζονται άριστα στο ακόλουθο τροπάριο της αντίστοιχης εορτής.
Κάθισμα Ήχος πλ. δ΄. Την Σοφίαν και Λόγον.
Επιβάς εν νεφέλαις των ουρανών, καταλείψας ειρήνην τοις επί γης, ανήλθες και εκάθισας, του Πατρός δεξιόθεν, ως ομοούσιος τούτω υπάρχων και Πνεύματι, εν σαρκί γάρ ώφθης, αλλ' άτρεπτος έμεινας, όθεν αναμένεις, συντελείας το πέρας, του κρίναι ερχόμενος, επί γης κόσμον άπαντα, Δικαιοκρίτα Κύριε, φείσαι των ψυχών ημών, των πταισμάτων άφεσιν δωρούμενος, ως Θεός ελεήμων τοις δούλοις σου.
Παράφραση του τροπαρίου στη νεοελληνική γλώσσα.
Κύριε, αφού ανέβηκες επάνω στις νεφέλες του ουρανού και αφού προηγουμένως με την ιλαστήρια θυσία σου ειρηνοποίησες τον κόσμο, ανήλθες και κάθισες στα δεξιά του Θεού Πατρός, καθόσον είσαι ομοούσιος με Αυτόν και με το Άγιο Πνεύμα. Διότι, παρ’ όλο που έγινες πραγματικός άνθρωπος, εν τούτοις κατά τη θεία φύση σου παρέμεινες αναλλοίωτος και άτρεπτος. Και τώρα ευρισκόμενος στους ουρανούς περιμένεις τη συντέλεια των αιώνων για να έλθεις για δεύτερη φορά στη γη και να κρίνεις ολόκληρο τον κόσμο. Δικαιοκρίτη Κύριε, λυπήσου τις ψυχές μας και, ως ελεήμονας θεός που είσαι, χάρισε στους πιστούς δούλους σου την άφεση των πολλών αμαρτημάτων.
Η ιερά μονή Αγίου Νικολάου Κορομηλιάς Καστοριάς,
που είναι συναφιερωμένη και  στην Ανάληψη του Κυρίου. 
Η σημασία της Ανάληψης του Χριστού για τους πιστούς χριστιανούς.
Αρκετά κείμενα αγίων Πατέρων τής εκκλησίας μας και θεόπνευστων συγγραφέων της, καθώς και τροπάρια ιερών υμνογράφων της, διδάσκουν και κηρύττουν στους χριστιανούς, ότι η ανάβαση τού Ιησού Χριστού στο όρος των Ελαιών και η επακόλουθη Ανάληψή του προτυπώνει, παραδειγματίζει και υποδεικνύει σ’ αυτούς (τους χριστιανούς) την πνευματική ανάβαση τους στο νοητό όρος των αρετών και την είσοδό τους στον Παράδεισο. Ένα απ’ τα εν λόγω τροπάρια είναι και το παρακάτω παρατιθέμενο.
Υπακοή (: τροπάριο) της Αναλήψεως.
Πώς αναβήσομαι, εις το όρος των αρετών;
πώς εισελεύσομαι εις τον τόπον των αγαθών
της αμαρτίας αντιπραττούσης,
της μετανοίας μη συντρεχούσης;
Αλλ’ ότι οδός υπάρχεις δικαιοσύνης αυτός,
γενού μοι προς σωτηρίαν,
Χριστέ ο Θεός και σώσον με.
Παράφραση της Υπακοής στη νεοελληνική γλώσσα.
Πώς να ανεβώ στο όρος των αρετών;
πώς να εισέλθω στον τόπο των αγαθών (: στον παράδεισο);
ενώ η αμαρτία με αντιμάχεται
και η μετάνοια δεν με βοηθάει;
Αλλά καθότι εσύ Χριστέ ο Θεός είσαι η οδός της δικαιοσύνης
Θέλω να με καταστήσεις άξιον της σωτηρίας
και να με σώσεις.
Η εικόνα της Ανάληψης του Κυρίου
στο μοναστήρι της Κορομηλιάς.


Η τοιχογραφία της Ανάληψης του Κυρίου (17ος αιών;)
στο ναό του Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς.

Σάββατο, 29 Απριλίου 2017

Ο εξοχικός ναός του Αγίου Αθανασίου στη Βασιλειάδα Καστοριάς (έτ. 1886. † 2 Μαΐου).

Η προσκυνηματική εικόνα του αγίου Αθανασίου
(λεπτομέρεια) στον εξεταζόμενο ναό.
Εισαγωγικά
Το χωριό Βασιλειάδα του Νομού Καστοριάς είναι ένας δυναμικός οικισμός 500 - 600 κατοίκων, που βρίσκεται 25 χιλιόμετρα περίπου ΒΑ απ’ την πόλη Καστοριά. Το εν λόγω χωριό υπήρξε κατά το παρελθόν κι έως το έτος 1940, ένα σπουδαίο αστικό κέντρο της Δυτικής Μακεδονίας και γνώρισε τότε μεγάλη ανάπτυξη, οικονομική και πολιτιστική. Μαρτυρίες αυτής της ανάπτυξης αποτελούν οι σωζόμενες παραδοσιακές οικίες, καθώς και οι σημαντικοί ιεροί ναοί του, που χρονολογούνται στον 18ο – 19ο αιώνα και που κοσμούνται με υπέροχα ξυλόγλυπτα κι επιχρυσωμένα τέμπλα και μ’ ενδιαφέρουσες φορητές εικόνες. Στους εν λόγω ναούς περιλαμβάνεται και ο εξοχικός του Αγίου Αθανασίου, που παρουσιάζεται ακολούθως.
Η προσκυνηματική εικόνα του ναού.
Ο ναός του Αγίου Αθανασίου Κουρούλιστας.
Ανάμεσα στα χωριά Βασιλειάδα και Μελισσότοπο, στους πρόποδες του όρους Βίτσι και στην άκρη μιας πανέμορφης κοιλάδας, βρισκόταν κατά τους ρωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους ένας μικρός οικισμός Ελληνομακεδόνων, που έφερε την ονομασία Κουρούλιστα. Ο εν λόγω οικισμός είχε στο κέντρο του έναν αξιόλογο ενοριακό ναό, που ήταν αφιερωμένος στον άγιο Αθανάσιο, Πατριάρχη Αλεξανδρείας, και πανηγύριζε τη 2α Μαΐου έκαστου έτους. Ο ναός αυτός καταστράφηκε από Τουρκαλβανούς ληστές περί το 1650, αμέσως μετά την μετεγκατάσταση των κατοίκων της Κουρούλιστας στη γειτονική τους Ζαγορίτσανη (Βασιλειάδα). Απ’ την επιμελημένη οικοδομή του σώζονται σήμερα τα ερείπια των τοίχων του σε ικανό ύψος, η μεγάλη σχιστολιθική σκαμμένη πλάκα που κάλυπτε την Αγία Τράπεζά του, ένας μονολιθικός κίονας, δύο πεσσοί από πέτρωμα της περιοχής και η ανάγλυφη παράσταση, σε μελανόχρωμη και στιλπνή λίθινη πλάκα, ενός άνδρα της ρωμαϊκής εποχής, που στέκεται όρθιος και κρατάει στεφάνι και δόρυ (;). Αυτή η ανάγλυφη πλάκα είναι μικρή στο μέγεθος (έχει πλάτος 30 εκ. και ύψος 40 εκ., περίπου) και βρίσκεται εντοιχισμένη, για διακοσμητικούς λόγους, στην εξωτερική παρειά του ανατολικού τοίχου της εκεί υπάρχουσας σύγχρονής μας εκκλησίας του Αγίου Αθανασίου.
Η αφιερωτική επιγραφή της
προσκυνηματικής εικόνας, έτ. 1887.
Λίγα χρόνια μετά την καταστροφή του βυζαντινού ναού της Κουρούλιστας, γύρω στα 1700, οι ευσεβείς κάτοικοι της Βασιλειάδας οικοδόμησαν επάνω στα ερείπιά του έναν μικρό και ταπεινό ναΐσκο του ίδιου Αγίου. Απ’ το ναΐσκο αυτόν σώζονται στις ημέρες μας και φυλάσσονται εντός του σημερινού ναού, που είναι ο τέταρτος σε χρονολογική σειρά, μία μικρή εικόνα του αγίου Αθανασίου και μία εικόνα αδιάγνωστης αγίας (της αγίας Βαρβάρας ;).
Το έτος 1886 οι Χριστιανοί της Βασιλειάδας έκτισαν στη θέση του αναφερόμενου μικρού ναού ένα μεγαλύτερό του εξωκλήσι, που το διακόσμησαν στα επόμενα δύο χρόνια (1887 – 1888) με ωραίες φορητές εικόνες. Οι εικόνες αυτές είναι έργα τριών αγιογράφων, του Ευθυμίου Α. Μισαηλίδου, κατοίκου Κωνσταντινουπόλεως, του Παύλου Καισαρέως και του Μιχαήλ Γ. Σαμαρά, γόνου Χρουπίστης (Άργους Ορεστικού). Οι εικόνες των δύο πρώτων αναφερόμενων αγιογράφων μεταφέρθηκαν, ως φαίνεται στη Βασιλειάδα από ξενιτεμένα τέκνα της που εργάζονταν τότε στην Κωνσταντινούπολη.
Στη φοβερή για την πατρίδα μας δεκαετία 1940 – 1950 και ο τρίτος ναός του Αγίου Αθανασίου κατέστη ετοιμόρροπος και γι’ αυτό οι φιλόχριστοι ενορίτες της Βασιλειάδας τον ανοικοδόμησαν κατά το έτος 1964 και τοποθέτησαν στο εσωτερικό του το τέμπλο και τις φορητές εικόνες των δύο ναών που προϋπήρχαν στο ίδιο σημείο.
Τηλεάποψη του θεματικού ναού Αγίου Αθανασίου.
Επιλογικά - Συμπερασματικά.
Η περιοχή του Νομού Καστοριάς φημίζεται, ως γνωστόν, σε όλη την Ελλάδα, για την φυσική ομορφιά της, τα γραφικά χωριά της και για τους βυζαντινούς ναούς και τα μεταβυζαντινά εξωκλήσια της. Ειδικώς για τα εν λόγω εξωκλήσια αναφέρουμε, ότι προκαλούν το έντονο ενδιαφέρον όλων των ευσεβών κατοίκων της Ορεστίδας και ιδιαίτερα των Θεολόγων και των Βυζαντινολόγων, αφενός διότι βρίσκονται κτισμένα σε τοποθεσίες εξαιρετικού κάλλους, κι αφετέρου διότι έχουν εντός τους αρκετές και αξιόλογες φορητές εικόνες και τοιχογραφίες. Οι αγιογραφίες τους αυτές, αν και είναι απλές, λιτές και λαϊκότροπες, εντούτοις απτοποιούν, εκφράζουν και προβάλλουν μ’ επιτυχία υψηλές θεολογικές αλήθειες και αντίστοιχα νοήματα.
 
Το απλό τέμπλο του ναού
με τις υπέροχες φορητές εικόνες του.
(Γιώργος Τ. Αλεξίου)


Η εικόνα του Αγίου Αθανασίου
στο τέμπλο του ναού.

Μακρινή άποψη της Βασιλειάδας
(εντός του λευκού κύκλου),
απ' τα υψώματα της Κορησού.

Άποψη του παρουσιαζόμενου ιερού ναού.


Η χρονολογία ανέγερσης του ναού (έτ. 1886)
σε λίθινη πλάκα της οικοδομής του.

Ενεπίγραφη εικόνα του πάτρωνα
αγίου Αθανασίου εντός του ναού
.


Εικόνα του αγίου Αθανασίου
εντός του εξεταζόμενου ναού.

Λιθανάγλυφη παράσταση ρωμαϊκών
χρόνων εντοιχισμένη στο ναό.
Παραδοσιακή οικία του 19ου αιώνα
στη Βασιλειάδα Καστοριάς.

 Ωραίο λιθανάγλυφο στον τοίχο του ναού.

"Πλίνθοι, κέραμοι ατάκτως εριμμένα",
της ρωμαίκής εποχής, πέριξ του ναού.

Παρασκευή, 24 Μαρτίου 2017

Ευαγγελισμός (ποίημα Αριστοτέλη Βαλαωρίτη)

"Με μιας ανοίγει ο ουρανός..."
Σύνθεση Γ.Τ.Α.
Με μιας ανοίγει ο ουρανός, τα σύγνεφα μεριάζουν,
οι κόσμοι εμείνανε βουβοί, παράλυτοι, κοιτάζουν.
Μια φλογ’ αστράφτει... ακούονται ψαλμοί και μελωδία...
Πετάει εν άστρο... σταματά εμπρός εις τη Μαρία...
"Χαίρε της λέγει, αειπάρθενε, ευλογημένη χαίρε!"
………………………………
Οι χρόνοι φεύγουνε, πετούν και πάντα εκείνη η μέρα
είναι γραμμένο εκεί ψηλά να λάμπει στον αιθέρα
μ’ όλα τα κάλλη τ’ ουρανού. Στολίζεται όλη η φύση
με χίλια μύρια λούλουδα για να την χαιρετίσει.
Γιορτάστε την, γιορτάστε την! Καθείς ας μεταλάβει
από τη χάρη του Θεού!...

Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (έτ. 1762;)
Παράσταση στην Αγιόθυρα του ναού
Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς.

Η Παναγία του Ευαγγελισμού.
Αντίγραφο βυζαντινής εικόνας
της Καστοριάς.
Ελαιογραφία του Γ. Τ. Αλεξίου

Πέμπτη, 9 Μαρτίου 2017

Αββά Δωροθέου (6ος αιών), “Περί των Αγίων Νηστειών” (αποσπάσματα κειμένου).

Ο Ιησούς Χριστός
εντός του Αγίου Ποτηρίου
(εικόνα στην Καστοριά).
Α) Ο πνευματικός αγώνας των Χριστιανών κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή
Αδελφοί, όποιος φυλάττει τον εαυτό του καλώς και όπως πρέπει τις άγιες ήμερες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, είναι μακάριος, διότι κι αν έτυχε σαν άνθρωπος να αμαρτήσει είτε από ασθένεια είτε από αμέλεια, αλλ’ όμως ο Θεός έδωσε τις άγιες αυτές ήμερες, ώστε εάν προσπαθήσει με εγρήγορση και ταπεινοφροσύνη να φροντίσει για τον εαυτό του και να μετανοήσει κατά τη διάρκειά τους, θα καθαρισθεί από τις αμαρτίες όλου του έτους και τότε η ψυχή του θα αναπαύεται από το βάρος κι έτσι θα προσέρχεται καθαρός στην αγία ημέρα της Αναστάσεως και θα μεταλαμβάνει ακατακρίτως των αγίων μυστηρίων…
Β) Εγκράτεια της κοιλίας
Όποιος λοιπόν θέλει να καθαρισθεί από τις αμαρτίες όλου του έτους, κατά τη διάρκεια τούτων των ημερών πρέπει:
α) να προφυλάσσεται από την αδιακρισία μεταξύ των τροφών (δηλαδή, να διακρίνει και να λαμβάνει μόνο τις νηστίσιμες τροφές). «Διότι», όπως λέγουν oι πατέρες, η αδιακρισία «γεννά στον άνθρωπο κάθε κακό».
β) πρέπει ομοίως να προσέχει και να μη διακόπτει τη νηστεία χωρίς μεγάλη ανάγκη,
γ) να μη επιζητεί τα νόστιμα φαγητά, και
δ) να μη φορτώνεται με πλήθος φαγητών και ποτών.
Ζωγραφιά φρούτων στο αρχοντικό
Τσιατσιαπά Καστοριάς, 18ος αιών.
Γ) Λαιμαργία και γαστριμαργία, η ακριβής σημασία τους.
Πραγματικά υπάρχουν δύο είδη γαστριμαργίας. Ένας άνθρωπος πολεμείται από τη λιχουδιά και δέν θέλει πάντοτε να τρώγει πολλά, αλλά θέλει να τρώγει μόνο τα νόστιμα εδέσματα…. Αυτό λέγεται λαιμαργία.
Άλλος πολεμείται από την πλευρά της ποσότητος, και δεν θέλει τα καλά φαγητά, ούτε τον μέλλει για τη νοστιμάδα, αλλά, είτε καλά είναι, είτε κακά, δεν θέλει παρά μόνο να φάγει και να γεμίσει την κοιλιά του. Αυτό λέγεται γαστριμαργία.
Και σας λέγω την προέλευση αυτών των λέξεων. Μαργαίνειν στην ελληνική γλώσσα σημαίνει μαίνεσθαι και μάργος είναι ο μαινόμενος. Όταν λοιπόν επέλθει σε κάποιον η νόσος εκείνη και η μανία για το γέμισμα της κοιλιάς τότε λέγεται γαστριμαργία από το μαργαίνειν, δηλαδή μαίνεσθαι την γαστέρα. Όταν δέ περιορίζεται μόνο στην ηδονή του λαιμού λέγεται λαιμαργία από το μαργαίνειν το λαιμό.
Δ) Αποχή από κάθε αμαρτία
Αυτά περί της εγκράτειας της κοιλιάς. Πρέπει δε όχι μόνο να φυλάττωμε τη δίαιτά μας, αλλά και να απέχουμε από κάθε άλλη αμαρτία, ώστε όπως νηστεύομε με την κοιλιά, έτσι να νηστεύουμε και με τη γλώσσα, απέχοντας από καταλαλιά, από ψεύδος, από φλυαρία, από λοιδορία, από οργή, από κάθε αμαρτία γενικώς που γίνεται διά της γλώσσης.
Ο Χριστός ευλογεί τα Τίμια Δώρα.
Εικόνα στο ναό Αγίων Πάντων Καστοριάς.
Ομοίως πρέπει να νηστεύουμε με τους οφθαλμούς, να μη βλέπουμε μάταια, να μη απευθύνουμε τολμηρό βλέμμα με τους οφθαλμούς, να μη προσέχομε κανένα αναιδώς, ομοίως να εμποδίζουμε και τα χέρια και τα πόδια από κάθε πονηρό πράγμα, και έτσι νηστεύοντα όπως λέγει ο άγιος Βασίλειος, νηστεία αποδεκτή, απέχοντας από κάθε κακία που ενεργείται με όλες τις αισθήσεις μας, να προσερχόμαστε την αγία ημέρα της Αναστάσεως, όπως ήδη είπαμε, νέοι και καθαροί και άξιοι της μεταλήψεως των αγίων μυστηρίων, αφού πρώτα εξέλθουμε σε προϋπάντηση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού…

(Φιλοκαλία των Νηπτικών και Ασκητικών, τόμ 12, μετάφραση Π.Κ. Χρήστου, Πατερικαί εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς», Θεσσαλονίκη 1981, σελ. 567 – 573).


ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Η επιλογή και ο τιτλισμός των παρουσιαζόμενων κειμενικών αποσπασμάτων έγινε από τον Γεώργιο Τ. Αλεξίου.

Απεικόνιση φρούτων σε ναό της Καστοριάς.

Εικόνιση οσίου ασκητή
σε ναό της Καστοριάς.

Ο Ιησούς Χριστός εντός του Αγίου Ποτηρίου.
Απεικόνιση σε ιερό ναό της Καστοριάς.

Ξυλόγλυπτο έτ. 1775
στον ενοριακό ναό Γέρμα.

Ζωγραφισμένο απίδι στο αρχοντικό Τσιατσιαπά.

Ο πίνακας ελήφθη απ' το διαδίκτυο.


Όσιος ασκητής
σε ναό του Γέρμα,
έτ. 1775.



Ροζέτα οροφής σε αρχοντική οικία της Καστοριάς,
18ος αιών.

Τρίτη, 21 Φεβρουαρίου 2017

24 φεβρουαρίου. + Α΄και Β΄εύρεσις τιμίας κεφαλής Ιωάννου Προδρόμου. Η αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου σε ξυλόγλυπτο τέμπλο ναού της Καστοριάς (18ος αιών;).

Η παρουσιαζόμενη ξυλόγλυπτη παράσταση
με την αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου.
Στο μεταβυζαντινό ναό του Αγίου Σπυρίδωνος που βρίσκεται στην πόλη της Καστοριάς (στο προαύλιο του 2ου Γυμνασίου) υπάρχει ένα θαυμάσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο μικρών διαστάσεων, το οποίο προέρχεται από έτερο ναό που ήταν αφιερωμένος στον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και Βαπτιστή του Χριστού. Το τέμπλο αυτό κοσμείται από (με) πέντε αξιόλογες φορητές εικόνες και από (με) αρκετές ξυλόγλυπτες παραστάσεις υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας. Η πλέον εκφραστική και ενδιαφέρουσα απ’ τις εν λόγω παραστάσεις βρίσκεται στο μικρό ξυλόγλυπτο θωράκιο που είναι τοποθετημένο στο κάτω μέρος της εικόνας του Τιμίου Προδρόμου.
Η προαναφερόμενη λίαν εκφραστική παράσταση απτοποιεί κι αποδίδει αναλόγως το τραγικό γεγονός τής αποτομής τής τιμίας κεφαλής του αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού. Συγκεκριμένα, εμφανίζει και προβάλλει ανάγλυφα στην επιφάνειά της τα εξής πρόσωπα και γεγονότα: Τον Ιωάννη τον Πρόδρομο με κομμένη την κεφαλή και δεμένα τα χέρια του. Τη Σαλώμη γονατιστή και ανακρατούσα πινάκιο με την αποτμηθείσα κεφαλή του Προδρόμου. Τον σκληρό δήμιο που απέκοψε την κεφαλή του Βαπτιστού να θέτει τη φοβερή μάχαιρά του στη θήκη της. Την παχύσαρκη Ηρωδιάδα να παρακολουθεί ξεγύμνωτη και γονατιστή τα τεκταινόμενα και να παίζει με έναν λύκο. Και τέλος, στον «ουρανό» της παράστασης, (εμφανίζει) τον Θεό Πατέρα με τη μορφή του «Παλαιού των Ημερών», να έχει υψωμένο το ένα χέρι Του, να κρατάει στο άλλο χέρι το «στέφανο της δόξης» που προόριζε για τον άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, και να συνοδεύεται (ο Θεός Πατέρας) από μία πτερωτή κεφαλή αγγέλου.
Η εξεταζόμενη ξυλόγλυπτη παράσταση
στη θέση της επί του τέμπλου.
Περαίνοντας την περιγραφή της εξεταζόμενης ξυλόγλυπτης παράστασης σημειώνουμε, ότι το δραματικό περιεχόμενο αυτής αποδίδεται εξαιρετικά και με (στο) παρακάτω Στιχηρό Ιδιόμελο του Εσπερινού της αναφερόμενης εορτής:

«Γενεθλίων τελουμένων, του αναιδεστάτου Ηρώδου, της ασελγούς ορχηστρίδος, επληρούτο η διάθεσις του όρκου, του γαρ Προδρόμου η κεφαλή αποτμηθείσα, ως οψώνιον εφέρετο, επί πίνακι τοις ανακειμένοις, Ώ συμποσίου μισητού, ανοσιουργήματος και μιαιοφονίας πλήρους! Αλλ’ ημείς τον Bαπτιστήν, ως εν γεννητοίς γυναικών μείζονα, επαξίως τιμώντες μακαρίζομεν».

Το αξιόλογο τέμπλο του Αγίου Σπυρίδωνος
Καστοριάς, όπου η θεματική παράσταση.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ.

1)      Υποστηρίζουμε την άποψη ότι το εξεταζόμενο τέμπλο του Αγίου Σπυρίδωνος ανήκε κατά το παρελθόν και προέρχεται από άγνωστό μας ιερό ναό του Τιμίου Προδρόμου, επειδή επάνω του δεν υπάρχει φορητή εικόνα του αγίου Σπυρίδωνος, πάτρωνος του ναού, η δε επ’ αυτού υπάρχουσα εικόνα του Προδρόμου είναι τοποθετημένη δίπλα στην εικόνα της Παναγίας, δηλαδή στη θέση του Πάτρωνα αγίου, και όχι παραπλεύρως της εικόνας του Δεσπότη Χριστού, όπου κανονικά έπρεπε να βρίσκεται.
2)      Κατά τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας υπήρχε στην εκκλησιαστική επαρχία της Ιεράς  Μητρόπολης Καστοριάς ένα περίφημο μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου. Τα ερείπια του εν λόγω μοναστηριού βρίσκονται στα ελληνοαλβανικά σύνορα, κοντά στο χωριό Τρίλοφος Νεστορίου.

Γιώργος Τ. Αλεξίου

Η επί του τέμπλου εικόνα
του Τιμίου Προδρόμου.



Ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος. Αντίγραφο
τοιχογραφίας απ' τον Άγιο Νικόλαο Κρεπενής.
(Ελαιογραφία επί ξύλου Γιώργου Τ. Αλεξίου).


Ο ναός του Τιμίου Προδρόμου στο όρος Βίτσι.
Πανηγυρίζει την 29η Αυγούστου.