Δευτέρα, 19 Ιουνίου 2017

Τα δίχτυα μεταφοράς άχυρου των παλαιών αγροτών του Γέρμα Καστοριάς.

Γεωργικό δίχτυ, τμήμα του.
Οι φιλόπονοι αγρότες της ελληνικής υπαίθρου κατείχαν παλαιότερα και χρησιμοποιούσαν τριχένια δικτυωτά πλέγματα για τη μεταφορά του άχυρού τους από το αλώνι στην αχυρώνα κι απ’ εκεί στους στάβλους των ζώων τους. Το ίδιο βεβαίως έκαναν, έως το έτος 1970 περίπου, και οι γεωργοί του Γέρμα Καστοριάς. Συγκεκριμένα, οι γεωργοί αυτοί, αμέσως μετά τον αλωνισμό των σιτηρών τους μάζευαν το άχυρο στα λεγόμενα “δίχτυα” και το μετέφερναν μ’ αυτά στις αχυρώνες και τις χορταποθήκες τους, για να το χρησιμοποιήσουν κατά τη διάρκεια του πολύμηνου γερμανιώτικου χειμώνα ως βασική τροφή των ζώων τους (βοδιών, αλόγων, μουλαριών, και όνων). Τα δίχτυα αυτά ήταν φτιαγμένα από σχετικώς λεπτές αλλά και δυνατές τριχιές, οι οποίες ήταν πλεγμένες μεταξύ τους κατά ιδιαίτερο τρόπο και πλαισιώνονταν και κρατιούνταν από δύο γερά ξύλινα κοντάρια (ραβδιά). Η περίμετρος τού καθένα απ’ αυτά τα δίχτυα είχε σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου, με μήκος 1,5 μ. περίπου και πλάτος 1 – 1,2 μ.
Δίχτυ άχυρου, ολόκληρο.
Οι Γερμανιώτες αλωνιστές, όταν ήθελαν να χρησιμοποιήσουν τα δίχτυα τα άπλωναν καταγής κι έριχναν με το δικράνι επάνω τους και πατούσαν καλά την ανάλογη ποσότητα άχυρου. Κατόπιν σήκωναν τα δύο παράλληλα κοντάρια του καθενός και τα έδεναν μεταξύ τους σφιχτά, συμπιέζοντας κι εγκλωβίζοντας ανάμεσά τους το άχυρο. Ακολούθως φόρτωναν τα “φουσκωμένα” με άχυρο δίχτυα στα υποζύγιά τους και τα μετέφερναν στις αχυρώνες τους.
Ως προαναφέρθηκε, οι τριχιές των αναφερόμενων διχτυών ήταν πλεγμένες μεταξύ τους με ιδιαίτερο κι έξυπνο τρόπο. Εκ του λόγου τούτου ελάχιστοι Γερμανιώτες ήξεραν να “δέσουν δίχτυα”. Ένας εξ αυτών ήταν ο αείμνηστος μυλωνάς Λάζαρος Γραμμένος, ο οποίος έφτιαξε περί το έτος 1960, για λογαριασμό του φίλου του Τριαντάφυλλου Γ. Αλεξίου, και τα δίχτυα τής εδώ φωτογραφίας.

Σημείωση: Το εξεταζόμενο γεωργικό δίχτυ σε πολλά μέρη της Ελλάδος το ονομάζουν “χαράρι”. Στον Γέρμα το λένε απλώς “δίχτυ”.




ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Το δίχτυ
Κάθε φορά που ανοίγεις δρόμο στη ζωή
μην περιμένεις να σε βρει το μεσονύχτι
έχε τα μάτια σου ανοιχτά βράδυ πρωί
γιατί μπροστά σου πάντα απλώνεται ένα δίχτυ

Αν κάποτε στα βρόχια του πιαστείς
κανείς δε θα μπορέσει να σε βγάλει
μονάχος βρες την άκρη της κλωστής
κι αν είσαι τυχερός ξεκινά πάλι

Αυτό το δίχτυ έχει ονόματα βαριά
που είναι γραμμένα σ’ επτασφράγιστο κιτάπι
άλλοι το λεν του κάτω κόσμου πονηριά
κι άλλοι το λεν της πρώτης άνοιξης αγάπη

Αν κάποτε στα βρόχια του πιαστείς
κανείς δε θα μπορέσει να σε βγάλει
μονάχος βρες την άκρη της κλωστής
κι αν είσαι τυχερός ξεκινά πάλι

Ο αείμνηστος Λάζαρος Γραμμένος (ο καθιστός αριστερά)
με συγχωριανούς του, περί το έτος 1955.

Θερισμός. Πίνακας του αείμνηστου Γερμανιώτη
λαϊκού ζωγράφου Τρύφωνος Δούκα.

Ο Χριστός ως νοητός - πνευματικός
αλωνιστής και λιχνιστής.
Σχέδ. Φώτη Κόντογλου.

Ο Γέρμας Καστοριάς. Φωτ. 19-6-2017

Το άκρο κονταριού από γεωργικό δίχτυ.

Γεωργικό δίχτυ κρεμασμένο σε δένδρο.

Ο κόμβος της τριχιάς σε γεωργικό δίχτυ.

Κόμβος διχτυού.

Δίχτυ μαζεμένο,
τυλιγμένο σε  κοντάρι του.

Ο Γέρμας (μερική άποψη) και αριστερά στο βάθος
το θρυλικό όρος Μουρίκι (υψ. 1703 μ.).

Λελέκι θερισμού
(δρεπάνι με λεία κόψη, χωρίς δόντια)


Κυριακή, 11 Ιουνίου 2017

Ο εξοχικός ναός του Οσίου Ονουφρίου στο χωριό Πτελέα Καστοριάς.

Ο όσιος Ονούφριος. Τοιχογραφία (λεπτομέρεια)
 έτ. 1663 στο ναό Αρχόντισσας Θεολογίνας
Καστοριάς.
Ανατολικώς του χωριού Πτελέα Καστοριάς και σε απόσταση 2-3 χιλιομέτρων περίπου, βρίσκεται ένας εξοχικός ναός που είναι αφιερωμένος στον μεγάλο ασκητή όσιο Ονούφριο τον Αιγύπτιο (4ος αιών). Η αφιέρωση τού εν λόγω ναού στον αναφερόμενο όσιο είναι μοναδική στην Καστοριά, ίσως δε και σε ολόκληρη τη Δυτική Μακεδονία. Εκ του λόγου τούτου, ο θεματικός ναός προσελκύει την προσοχή και διεγείρει το ενδιαφέρον των γηγενών (Καστοριανών) βυζαντινολόγων γι’ αυτόν. Συγκεκριμένως, οι υπόψη βυζαντινολόγοι – ερευνητές ενδιαφέρονται να μάθουν ποιος ήταν ο φιλομόναχος χριστιανός που πρωτοέκτισε το εξεταζόμενο εξωκκλήσι και για ποιον λόγο επέλεξε την αφιέρωσή του στον όσιο Ονούφριο ( 12 Ιουνίου). Ένας εξ αυτών των ερευνητών, ο Γιώργος Τ. Αλεξίου υποθέτει, ότι τον εξοχικό ναό έκτισαν οι μοναχοί τής πλησίστιας βυζαντινής μονής Αγίου Νικολάου του Πετρίτη, της οποίας το καθολικό σώζεται επάνω σε κοντινό του λόφου και αποτελούσε ένα απ’ τα παρεκκλήσια αυτού (του καθολικού).


Ο Βίος του οσίου Ονουφρίου.
«Ο όσιος Ονούφριος καταγόταν από την Περσία είναι δε από τις μεγαλύτερες ασκητικές φυσιογνωμίες των αιγυπτιακών έρημων. Από παιδί ακόμα έδειχνε φλογερό πόθο ολοκληρωτικής αφιέρωσης στο Θεό. Σε νεαρή ηλικία, εντάχθηκε σε μια κοινοβιακή αδελφότητα, όπου για αρκετά χρόνια ασκήθηκε στην πνευματική και σωματική εγκράτεια και στην υπακοή. Η μεγάλη του ταπεινοφροσύνη έκανε τους αδελφούς του να τον αγαπήσουν πολύ. Όταν ωρίμασε περισσότερο στην ηλικία ο Ονούφριος θέλησε να πάει βαθύτερα στην έρημο, να γνωρίσει και να μιμηθεί τη ζωή των εκεί ασκητών της. Με μεγάλη λύπη η αδελφότητα άφησε ελεύθερο το επίλεκτο αυτό μέλος της. Αφού βάδισε αρκετά μέσα στην έρημο, συνάντησε την καλύβη του ερημίτη Ερμία, που με θεία αποκάλυψη τον περίμενε. Ο Ερμίας τον οδήγησε σε μια καλύβη, κάτω από έναν πελώριο φοίνικα, που δίπλα κελάρυζαν τα νερά μιας καθάριας πηγής. Εκεί ο Ονούφριος επιδόθηκε σε μεγαλύτερη πνευματική άσκηση, και η φήμη του διαδόθηκε σε όλους τους ερημίτες, που συχνά πήγαιναν να τον συμβουλευθούν και να πάρουν την ευχή του. Τελικά, όταν κάποτε τον επισκέφθηκε ο Αββάς Παφνούτιος, άφησε την τελευταία του πνοή, και ο Παφνούτιος τον έθαψε κάτω από τον πελώριο φοίνικα. Θύμισε, έτσι, σε όλους τα λόγια του Αποστόλου Παύλου: «γύμναζε σεαυτόν προς ευσέβειαν» ( Α' προς Τιμόθεον, δ' 7). Δηλαδή, γύμναζε και συνήθιζε τον εαυτό σου στη συνεχή εξάσκηση της αγίας ζωής».
(Ελήφθη απ’ τον Ορθόδοξο Συναξαριστή:

Το όμορφο χωριό Πτελέα Καστοριάς.
Η ανατολική συνοικία του.
Απολυτκιον του οσίου Ονουφρίου
Ήχος α. Του λίθου σφραγισθντος.
Της ερήμου πολίτης και εν σώματι άγγελος, και θαυματουργός ανεδείχθης, θεοφόρε Πατήρ ημών Ονούφριε· νηστεία αγρυπνία προσευχή, ουράνια χαρίσματα λαβών, θεραπεύεις τους νοσούντας, και τας ψυχάς των πίστει προστρεχόντων σοι. Δόξα τω δεδωκότι σοι ισχύν, δόξα τω σε στεφανώσαντι, δόξα τω ενεργούντι διά σου πάσιν ιάματα.

Σημειώσεις:
1)      Για τον όσιο Ονούφριο βλέπε περισσότερα στην ηλεκτρονική διεύθυνση:
2)      Για το βυζαντινό ναό Αγίου Νικολάου του Πετρίτη Πτελέας βλέπε:

Πινακίδα οδοδείκτης
προς το ναό Οσίου Ονουφρίου Πτελέας.

Τοιχογραφία οσίου ασκητού (16ος αι.)
στο ναό Αγίου Γεωργίου του Βουνού,
Καστοριάς.

Ο ναός του Αγίου Νικολάου του Πετρίτη Πτελέας,
έτ. 1417.

Όσιος ασκητής.
Ξυλόγλυπτη παράσταση έτ. 1775
σε ναό του Γέρμα Καστοριάς.

Παρασκευή, 2 Ιουνίου 2017

Λαϊκό ιστόρημα για τον σπηλαιώδη ναό της Αγίας Τριάδος Γέρμα Καστοριάς († Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος).

     
Εικόνα της Αγίας Τριάδος (18ος αιών;)
στον ενοριακό ναό του Γέρμα.
Καταγραφή αφήγησης του ιστοριοδίφη δασκάλου Αγγελή Αγγελή (1911 – 1970).

Μια καλοκαιρινή ημέρα ενός απροσδιόριστου έτους της Τουρκοκρατίας, κάποιος Λοσνιτσιώτης (: Γερμανιώτης) αιγοβοσκός εισήλθε στη μεγάλη και σκοτεινή σπηλιά, η οποία βρίσκεται στην κορυφή του ψηλού βουνού που υπέρκειται της περιοχής «Κοκόλια» του Γέρμα, για να βρει κάποιο χαμένο ζώο του. Εκεί μέσα ο εν λόγω αιπόλος είδε τοποθετημένη και ακτινοβολούσα μία ιερή εικόνα της Αγίας Τριάδος, των βυζαντινών χρόνων. Αμέσως ειδοποίησε τον τότε ιερέα της Λοσνίτσας (νυν Γέρμα) και τους ευσεβείς κατοίκους της κι έτρεξαν όλοι στην απρόσιτη σπηλιά για να διαπιστώσουν το θαυμαστό γεγονός και να προσκυνήσουν την θαυματουργή εικόνα. Αυτό συνέβη αρκετές φορές. Όμως, μετά από λίγο καιρό οι Γερμανιώτες, επειδή η ανάβασή τους στην αναφερόμενη σπηλιά της Αγίας Τριάδος ήταν επίπονη και πολύ κοπιαστική, αποφάσισαν να μεταφέρουν την υπόψη ιερή εικόνα σε έτερη σπηλιά που είχε πιο βατό δρόμο, στην ονομαζόμενη “Σπηλιά της Περιστέρας”. Και αυτό έπραξαν. Όμως η εικόνα ξαναγύρισε με θαυματουργικό τρόπο στη σπηλιά εύρεσής της. Αυτό επαναλήφθηκε 2 – 3 φορές και τελικά οι κάτοικοι πίστεψαν, ότι ο Θεός ήθελε να παραμείνει η εικόνα Του στο πρώτο και δυσπρόσιτο σπήλαιο και την άφησαν εκεί, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Πρόκειται για τη “Σπηλιά της Αγίας Τριάδος”, που έχει εντός της τον ομώνυμο σπηλαιώδη ιερό ναό, ο οποίος πανηγυρίζει κατά τη μεγίστη εορτή του Αγίου Πνεύματος και δέχεται τότε την επίσκεψη και προσκύνηση πολλών χριστιανών της γύρω περιοχής.
(Καταγραφή από μνήμης. Γ.Τ.Α.)

Στιχηρό εις την Αγίαν Τριάδαν. Ήχος α΄.
Μονάς Τριάς υπερούσιε,
ο Πατήρ, ο Λόγος, και Πνεύμα το Άγιον,
το τριλαμπέστατον φως και ομοδύναμον,
το κράτος το αμερές, το αδιόριστον γνώσεως πέλαγος,
ταυτότης η συμφυής, το ανερμήνευτον θαύμα και μέγεθος,
σώσον τους πιστώς τολμώντας, αναξίοις χείλεσιν,
ανυμνείν σου το κράτος,
ώ τρισυπόστατε Θεέ του παντός.


Τηλεάποψη του βουνού της Αγίας Τριάδος.
Εντός του ερυθρού κύκλου ο βράχος
όπου ο σπηλαιώδης ναός της.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Για το ναό της Αγίας Τριάδος Γέρμα, βλέπε: http://fos-kastoria.blogspot.gr/2015/05/1-2015_21.html

Εικόνα της Αγίας Τριάδος
στον Γέρμα. 18ος αιών.

Η είσοδος  στο σπηλαιώδη ναό
της Αγίας Τριάδος.

Ο αείμνηστος δάσκαλος Αγγελής Αγγελής.

Ο δάσκαλος Γιώργος Αλεξίου
στην είσοδο του σπηλαιώδους ναού
της Αγίας Τριάδος Γέρμα.

Η είσοδος του σπηλαιώδους ναού
απ' το εσωτερικό του.


Η σπηλιά Περιστέρα, όπου είχε μεταφερθεί
η ευρεθείσα θαυματουργός εικόνα
της Αγίας Τριάδος.

Το Άγιο Βήμα του σπηλαιώδους ναού.

Η Αγία Τριάς (Η στέψις της Παρθένου).
Εικόνα σε ναό του Γέρμα.

Έτερη άποψη της σπηλιάς Περιστέρα.
Ημικατεστραμμένη από άφρονα λατόμο.

Το τέμπλο του σπηλαιώδους ναού.
Η Αγία Τράπεζα του ναού. 

Η εφέστια εικόνα
της πατρικής οικίας του Γ.Τ.Α.

Εικόνα της Αγίας Τριάδος
σε ναό του Γέρμα.

Το ευλογημένο χωριό "ο Γέρμας" Καστοριάς.
Άποψη απ' το βουνό της Αγίας Τριάδος.


Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017

«Ρανάτωσαν γλυκασμόν τα όρη» (Τα άνθη της βυζαντινής τέχνης)

Εκκλησάκι στην ιερά  μονή Αγίων Αναργύρων
Μελισσοτόπου Καστοριάς.
 Κείμενο Φώτη Κόντογλου.
Η βυζαντινή ψυχή είναι σαν περιβόλι ευωδιασμένο. Τα τροπάριά της, τα τραγούδια της, τα λόγια της, τα εικονίσματα της είναι όλα μοσχοβολημένα. Κι αυτό το μοσχοβόλημα το κληρονόμησε υστερότερα η ρωμιοσύνη, που αγαπάει τα ευωδιασμένα λουλούδια και τα μυρωδικά τής ελληνικής γης.
Οι εκκλησιές και τα ρημοκλήσια ευωδιάζουνε με μια εξωτική ευωδία, από το κερί, το λάδι, το λιβάνι και από τ’ αγριολούλουδα του βουνού. Τα μοναστήρια βρίσκονται χτισμένα πάντα σε τοποθεσίες εξαίσιες, διαλεγμένες από ανθρώπους που φαίνεται πως είχανε πολύ βαθύ αίσθημα της φυσιολατρίας και ήταν ευτυχισμένοι που ζούσανε μέσα στην ευλογημένη τούτη χώρα, που είναι στολισμένη με όλες τις φυσικές χάρες, με γραφικές λίμνες, με βουνά ήμερα που αγναντεύουνε τα περισσότερα τη θάλασσα, με ακρωτήρια που ξεπετιούνται προς κάθε μεριά, με κοιλάδες ζωγραφιστές, με βράχους παράξενους, με νησιά που λες και είναι ο επίγειος παράδεισος.
Η εφέστια εικόνα του Γέρμα Καστοριάς,
έτ. 1775.
Στη μέση στέκεται βουνό δασωμένο από δέντρα και βότανα, το φημισμένο Άγιον Όρος. Είναι φουντωμένο από δέντρα κάθε λογής, καστανιές, έλατα, πυξάρια, κι από χαμόδεντρα μυριστικά, αγιοκλήματα, μυρσίνες, δάφνες. Στην περήφανη κορφή του, που στέκεται πάνω από το αφρισμένο πέλαγος, φυτρώνουνε σπάνια βότανα που δεν βρίσκονται σ’ άλλα μέρη της γης. Ο οδοιπόρος περπατά σε μονοπάτια ευωδιασμένα από αγνότατα άνθη, ανάμεσα σε σκίνους και σε λυγαριές ποτισμένες από δροσερά νερά, πατάει απάνω σ’ ένα χαλί ατίμητο, πιο ακριβό κι απ’ το ρούχο του Σολομώντα, όπως είπε ο Χριστός, ενώ ανάμεσα απ’ τα κλαριά φτερουγίζει το αγέρι της θάλασσας, φέρνοντάς του την πελαγίσια μοσκοβολιά. «Αγαλλιάσθω έρημος και ανθήτω ως κρίνον».
Από τ’ Άγιον Όρος ας τραβήξουμε κι ας πάμε στην άλλη άκρη, στο Μοριά, εκεί που είναι χτισμένο το βυζαντινό κάστρο του Μυστρά. Μοσκοβολά ο Ταΰγετος με τα μυρίπνοα λου­λούδια του και με τα ακατάδεχτα έλατά του, που δεν κατεβαίνουνε ποτές στον κάμπο, μόνο γεννιούνται και πεθαίνουνε στα κορφοβούνια. Μοσκοβολά και το χωριό τού Μυστρά από τις πορτοκαλιές, ως και τ’ αρχαία κτίρια, τα γκρεμισμένα κάστρα, τα σπίτια και οι εκκλησιές, κι εκείνα ευωδιάζουνε σαν άγια λείψανα…
                   
Τα ερημοκλήσια
 (ποίημα Λάμπρου Πορφύρα)
Ιερά μονή Μεταμόρφωσης του Σωτήρος,
Δρυόβουνου Βοΐου.

Είναι στα ερημοκλήσια που γκρεμίζονται
θλιμμένες Παναγιές, χλωμές εικόνες,
και μονάχα αγαπάνε τα αγριολούλουδα:
κρινάκια, κυκλαμιές, σπάρτα, ανεμώνες.
------------
Σα θυμιατήρια αγροτικά κ’ εφήμερα,
σκόρπια ή δεμένα σ’ άτεχνο στεφάνι
την άνθινή τους την ψυχή σκορπίζουνε
ψυχομαχώντας σ’ άυλο λιβάνι.
----------
Αχ! όποιος πάει εκεί με τ’ αγριολούλουδα,
στο πρώτον άγγιγμα του ανοίγει η πόρτα,
που ολόγυρα οι φωλιές την επλουμίσανε,
της λησμονιάς την κέντησαν τα χόρτα.
--------
Ανοίγει η πόρτα έτσι όπου συνήθισε
Εικόνα στον Γέρμα Καστοριάς.
να την ανοίγει μόνον ο αγέρας,
σάμπως να την ανοίγει η Παναγιά
με την ανησυχία γλυκιάς μητέρας.
---------
Χαροκαμένης γριάς, που τη λησμόνησαν
στο έρμο φτωχικό της και προσμένει
κάποιους ναρθούνε πέρ’ από μια θάλασσα
αιώνια σκοτεινή, φουρτουνιασμένη…



Ιερά μονή Αγίου Κωσνσταντίνου Βογατσικού.

Η Παναγία Βλαχερνίτισσα,
η Πλατυτέρα των Ουρανών και  Κυρία των αγγέλων


Τρίτη, 23 Μαΐου 2017

Η τοιχογραφία της Ανάληψης του Χριστού στο ναό Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς (17ος αιών).

Η παρουσιαζόμενη τοιχογραφία της Ανάληψης
του Χριστού (17ος αιών;), Γέρμα Καστοριάς.
Στο αέτωμα τού ανατολικού τοίχου του ιερού ναού Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς, επάνω απ’ την κεντρική κόγχη του, βρίσκεται εικονογραφημένη η πολυπρόσωπη σύνθεση της Ανάληψης του Κυρίου . Στην κορυφή της εν λόγω σκηνής, που έχει τριγωνικό σχήμα, εικονίζεται ο Χριστός καθισμένος σε ουράνιο δίσκο και περιβαλλόμενος από τρίχρωμη θεϊκή «Δόξα» (τρεις ομόκεντροι κυκλικοί δακτύλιοι, συμβολικοί του Τριαδικού Θεού), που την ανυψώνουν στους ουρανούς δύο ιπτάμενοι άγγελοι. Ο αναλαμβανόμενος Κύριος φοράει λευκόχρωμο χιτώνα και γαλάζιο ιμάτιο. Με τα δύο Του χέρια ευλογεί αριστερά και δεξιά τα συνεικονιζόμενα άγια Πρόσωπα και δι’ αυτών όλον τον κόσμο.
Κάτω ακριβώς απ’ τον Ιησού Χριστό, στο κέντρο της περιγραφόμενης σκηνής κι εν μέσω σχηματοποιημένων βουνών και δέντρων ελιάς, είναι ζωγραφισμένος ένας λευκοφορεμένος άγγελος με κλειστά φτερά. Ο άγγελος αυτός κρατάει στη δεξιά του παλάμη αναπτυγμένο ειλητάριο, έχει δε υψωμένο το αριστερό του χέρι και δείχνει τον αναχωρούντα Χριστό στους Δώδεκα Αποστόλους, oι οποίοι στέκουν ανά έξι εκατέρωθέν Του, συγκεντρωμένοι σε δύο ημιχόρια, που έχουν επικεφαλής τους πρωτοκορυφαίους Μαθητές Πέτρο και Παύλο, αντίστοιχα.
Οι τοιχογραφίες στον ανατολικό τοίχο του ναού
Αγίου Αθανασίου Γέρμα, όπου και η παρουσιαζόμενη
τοιχογραφία της Ανάληψης.
Ο δημιουργός των τοιχογραφιών του υπόψη ναού ήταν μάλλον ένας νεαρός και άπειρος ζωγράφος, βιαστικός στην εκτέλεση (κακοπληρωμένος;) και πιθανόν γηγενής Λοσνιτσιώτης. Τα υπόψη έργα του έχουν σχεδιαστικές αδυναμίες. Οι μορφές των εικονιζόμενων αγίων είναι σχηματοποιημένες και ξηρές, τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους σκληρά και τα μέλη του σώματος τους δυσανάλογα. Η πτυχολογία των ενδυμάτων τους είναι γραμμική και ασύμμετρη, οι δε χρωματισμοί τους είναι έντονοι, αλλ’ όμως και αρκετά αρμονικοί.

Ο εξοχικός ναός Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς.
17ος αιών (;).
ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Για τον εξοχικό ναό του Αγίου Αθανασίου Γέρμα Καστοριάς βλέπε:
https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxhZGViMTk1MnxneDozYTY0NmMyOWIzMDRkODQ2

Το όμορφο χωριό "Ο Γέρμας" Καστοριάς.